DATA: | KATEGORIA: Bez kategorii, zaburzenia, zjawiska psychologiczne | TAGI:

Różnica między lękiem a strachem

Lęk i strach najczęściej uważamy za to samo. W rzeczywistości jednak istnieje pomiędzy nimi rozróżnienie. Gdy nasze obawy są rzeczywiste i jasno określone, najczęściej mówimy o strachu. Lękiem nazywamy natomiast stan, w którym trudno określić konkretne źródło niepokoju. Przyczyna lęku zwykle ma charakter psychologiczny i często zdaje się być irracjonalna, rzadziej natomiast związana z realnym zagrożeniem. Lęk objawia się często jako poczucie oczekiwania na nie do końca określone, lecz negatywne doświadczenie.

Objawy lęku

Gdy doświadczamy lęku, zwykle obejmuje on nas w całości, na różnych płaszczyznach – również tej cielesnej. Można powiedzieć, że objawia się on na trzech polach naszego funkcjonowania. Są to:

  • Sfera poznawcza 

To inaczej nasz sposób myślenia, przekonania i oczekiwania związane z zagrożeniem.

  • Emocjonalna 

Obejmuje uczucia silnej obawy, przerażenia, niepokoju itp.

  • Somatyczna (cielesna) 

Związanej z fizjologiczną reakcję organizmu w okolicznościach zagrożenia.

Fizyczne objawy lęku

Każdy z nas się czegoś boi. Zdarza się jednak, że doświadczamy lęku, nie będąc tego świadomym. Zdarza się również, że doświadczamy lęku, jednak zauważamy jego symptomy tylko na jednej płaszczyźnie (np. emocjonalnej), pomijając pozostałe. Wyjątkowym wyzwaniem może być zauważanie w sobie fizycznych objawów lęku.

Jest to przydatna umiejętność. Dlaczego?

  • Świadomość własnego ciała oraz tego, w jaki sposób reaguje na lęk czy stres może pomóc w zauważaniu, nazywaniu i rozumieniu emocji.
  • Bywa ona także przydatna w rozwijaniu umiejętności radzenia sobie z lękiem, na przykład za pomocą technik relaksacyjnych (są to metody, które często bazują na obniżaniu napięcia w ciele, dzięki czemu również emocje ulegają uspokojeniu).

Warto więc zadać sobie pytanie: Jak objawia się lęk w naszym ciele?

Oto niektóre jego oznak fizycznych:

  • pocenie się,
  • drżenie (zwłaszcza nóg i rąk),
  • uczucie mrowienia w ciele,
  • napięcie mięśni,
  • bóle i zawroty głowy,
  • przyspieszony oddech, uczucie duszności, problemy z oddychaniem,
  • moczenie,
  • kołatanie serca,
  • Zasłabnięcia,
  • problemy żołądkowo-jelitowe.

Każdy inaczej przeżywa lęk

Różnorodność objawów jest tak szeroka, ponieważ każdy reaguje na lęk we własny, indywidualny sposób. Dlatego tak ważna jest obserwacja i uważność na to, jak sami reagujemy na sytuację zagrożenia – może od dawna zmagasz się z bólami głowy, lecz nigdy nie zastanawiałeś się, że mogą być związane z emocjami?

wystraszona kobieta zagryza palce stojąc przy ścianie

Rodzaje lęku

Większość z nas przynajmniej raz na jakiś czas czegoś się obawia. Samo występowanie lęku jest naturalne i nie świadczy jeszcze o występowaniu żadnego zaburzenia.

W niektórych przypadkach jednak lęk staje się znacznym ciężarem i przybiera postać poważnego problemu dla osoby, która go doświadcza – zdarza się, że zaczyna utrudniać pracę, codzienne funkcjonowanie, kontakty z innymi ludźmi itd.

Zaburzenia związane doświadczaniem lęku (kiedyś nazywane zaburzeniami nerwicowymi bądź nerwicami) zostały nazwane i wyszczególnione klasyfikacji chorób i zaburzeń psychicznych ICD-10.  Zgodnie z nią, wyróżniamy:

  • zaburzenia lękowe, 
  • zaburzenia obsesyjno-kompulsyjne (obsessive-compulsive disorder – OCD),
  • reakcję na ciężki stres i zaburzenia adaptacyjne,
  • zaburzenia dysocjacyjne,
  • zaburzenia występujące pod postacią somatyczną,
  • inne zaburzenia nerwicowe (w tym: neurastenia, zespół depersonalizacji-derealizacji)

Skąd się biorą zaburzenia lękowe (kiedyś tzw. nerwice)?

Współcześnie najczęściej wyjaśniamy genezę powstawania tego typu zaburzeń w oparciu o tzw. model biopsychospołeczny. Oznacza to, że chcąc zrozumieć korzenie problemu, należy wziąć pod uwagę czynniki biologiczne, psychologiczne, społeczne, kulturowe i środowiskowe.

Posługując się tak szeroką perspektywą, możliwe jest zrozumienie przyczyn trudności, które najczęściej mają charakter złożony i wieloczynnikowy. Jest także istotne, aby każdy przypadek rozpatrywać indywidualnie, w zależności od specyfiki danego pacjenta i kontekstu jego życia.

Zaburzenia obsesyjno-kompulsyjne (tzw. nerwica natręctw)

Polegają na nawracającym i uporczywym pojawianiu się stereotypowych myśli (obsesje, natrętne myśli) lub niepohamowanych, powtarzalnych czynności (tzw. kompulsji).

Zdarzają się także postacie mieszane, gdy obsesje oraz kompulsje występują łącznie.

Osoba doświadczająca natrętnych myśli uważa je jako własne, jednak zarówno obsesje jak i kompulsywne czynności są najczęściej przykrym, nieprzyjemnym doświadczeniem. Często więc stara się je powstrzymać (zwykle jednak bezskutecznie).

Reakcja na ciężki stres

O reakcji na stres, w tym o zespole szoku pourazowego (PTSD) i kryzysie psychicznym, pisaliśmy w naszym poprzednim artykule pt.: “Stres – skąd się bierze? Jakie mogą być konsekwencje trudnych wydarzeń? Jak radzić sobie ze skutkami stresujących sytuacji?”. Jeśli interesuje Cię ten temat, kliknij i zapoznaj się z tekstem.

Zaburzenia dysocjacyjne

W zależności od rodzaju objawów, zaburzenia dysocjacyjne możemy podzielić na następujące zaburzenia:

  • Amnezja dysocjacyjna 
  • Fuga dysocjacyjna
  • Osłupienie dysocjacyjne
  • Trans i opętanie
  • Dysocjacyjne zaburzenia ruchu
  • Drgawki dysocjacyjne
  • Dysocjacyjne znieczulenia i utrata czucia zmysłowego
  • Inne zaburzenia dysocjacyjne (w tym zespół Gansera i osobowość mnoga)

Zaburzenia dysocjacyjne pojawiają się najczęściej w na skutek zbyt trudnych, silnie stresujących doświadczeń. W wyniku ich wystąpienia dochodzi najczęściej do “utraty kontaktu” osoby w pewną częścią siebie – chory może na przykład:

  • utracić pamięć na temat elementów swojej tożsamości (amnezja i fuga dysocjacyjna),
  • wspomnień (np. amnezja dysocjacyjna),  
  • może także stracić kontakt z pewnymi doświadczeniami z cielesnymi (dysocjacyjne znieczulenia, utrata czucia zmysłowego, dysocjacyjne zaburzenia ruchu),
  • lub niektórymi myślami czy emocjami (amnezja dysocjacyjna, osłupienie dysocjacyjne).
kładka w ciemnosci i mgle

Zaburzenia występujące pod postacią somatyczną

Do tego rodzaju zaburzeń zaliczamy między innymi:

  • Zaburzenia somatyzacyjne 
  • Zaburzenia hipochondryczne
  • Zaburzenia autonomiczne pod postacią somatyczną
  • Uporczywe bóle psychogenne

Pacjenci cierpiący na zaburzenia występujące pod postacią somatyczną skarżą się na dolegliwości fizyczne. Objawy te nie mają jednak podłoża medycznego (jest to potwierdzone badaniami lekarskimi), a ich przyczyna ma charakter psychologiczny. Chory najczęściej nie akceptuje trudności psychologicznych, będących przyczyną zaburzenia, przez co problem nie jest rozwiązywany a cierpienie zyskuje charakter somatyczny.

Ataki paniki

Atak paniki sam w sobie nie stanowi oddzielnego zaburzenia, jest jednak znaczącym, bardzo intensywnym i przykrym objawem, który towarzyszy wielu zaburzeniom lękowym.

Ataku paniki może doświadczyć także osoba niechorująca na zaburzenia lękowe, na skutek doświadczenia silnego stresu.

Atak paniki (napad paniki) – objawy

Atak paniki może przebiegać odmiennie u wielu osób. Objawy składające się na napad paniki u poszczególnych osób mogą się różnić. Najczęściej występującymi objawami są:

  • wzrost ciśnienia krwi, 
  • kołatanie serca, ból w klatce piersiowej,
  • brak tchu, duszność, hiperwentylacja,
  • suchość w ustach,
  • pocenie się,
  • uderzenia gorąca,
  • drżenie ciała,
  • zawroty głowy,
  • uczucie mrowienia/drętwienia różnych części ciała (parestezje)
  • zasłabnięcia,
  • nudności,
  • poczucie nierealności otoczenia „jak gdyby ta sytuacja nie działa się naprawdę” (tzw. Derealizacja)
  • wrażenie obcości samego siebie, „jak gdybym nie był sobą” (depersonalizacja)

Ze względu na objawy związane z dusznością i dyskomfortem w klatce piersiowej, napadom paniki często wtórnie towarzyszy lęk przed zawałem serca lub uduszeniem się. Zdarza się także lęk przed utratą kontroli nad własnym stanem psychicznym (obawa przed “utratą zmysłów”).

Jednocześnie, w trakcie napadu paniki, zdolność do krytycznego osądu sytuacji oraz opanowania swojego zachowania mogą być znacznie ograniczone, dlatego osoba taka może potrzebować pomocy i opieki ze strony otoczenia.

Leczenie nadmiernego lęku

Osoby doświadczające nadmiernego lęku mogą szukać profesjonalnej pomocy w poradniach i ośrodkach zdrowia psychicznego. Sposób działania mający na celu eliminację lub obniżenie nasilenia objawów zależy w dużej mierze od charakteru doświadczanych trudności, ich nasilenia oraz przyczyn. Czynniki te ustala się podczas wizyty w gabinecie:

  • Psychologa, 
  • Psychoterapeuty lub
  • Lekarza psychiatry.

Zdarza się, że łagodne objawy mogą zostać zredukowane przez zmianę stylu życia, na przykład ćwiczenia relaksacyjne, odpowiedni sen i rytm dnia.

Poważniejsze symptomy, które znacząco wpływają na funkcjonowanie lub są przyczyną znacznego cierpienia, wymagają specjalistycznej terapii.

W takich sytuacjach korzystnie sprawdza się współpraca z lekarzem psychiatrą (w celu ewentualnego wprowadzenia i kontrolowania farmakoterapii) oraz równolegle – pomoc psychologiczna bądź psychoterapia, która umożliwia nie tylko obniżyć poziom lęku, ale także ograniczyć jego nawroty, dzięki skoncentrowaniu się na psychologicznych mechanizmach warunkujących powstawanie i utrzymywanie problemu.

Z konsultacji psychologicznej i psychoterapii możesz skorzystać w naszym Ośrodku Pomarańczowe Ja.

mężczyzna z tarczą broni się - ilustracja

Jak radzić sobie z lękiem?

Jak wspomnieliśmy, nie zawsze doświadczanie lęku wiąże się z zaburzeniem. Często też niepokój nie wymaga pomocy specjalisty, ze względu na swój łagodny charakter.

Nie oznacza to jednak, że należy go lekceważyć.

Warto nauczyć się rozpoznawać lęk i radzić sobie z jego nasileniem.

Oto kilka porad, które mogą Ci to ułatwić (być może widziałeś je już w naszym majowym artykule pt. “Kiedy się boimy”):

  • Sporządź listę sytuacji i okoliczności, w których odczuwasz największy lęk oraz listę czynności, które pomagają Ci się zrelaksować i obniżyć napięcie 

– kiedy odczuwany przez Ciebie lęk wzrośnie, sprawdź, czy możesz ograniczyć stresujące czynniki i zrobić coś, co pomoże Ci się uspokoić

  • Zastosuj techniki relaksacyjne 

– techniki relaksacyjne to ćwiczenia psychologiczne, które możesz wykonywać samodzielnie, aby obniżyć odczuwane napięcie i wyciszyć emocje. Przykładem jednak z takich technik jest tzw. progresywne rozluźnianie mięśni

  • Utrzymuj wspierające relacje 

– kontakt z bliskimi osobami może być źródłem emocjonalnego wsparcia i przyczyniać się do obniżenia lęku. Unikaj konfliktów i nawarstwiania problemów w relacjach – one także mogą przyczyniać się do odczuwania lęku.

  • Zadbaj o zdrowy styl życia 

– siedzący tryb życia, niezdrowa dieta, brak witamin i składników odżywczych, używki i nieregularny sen mogą przyczynić się do wzrostu odczuwanego lęku – zadbaj o siebie, by zminimalizować tę przyczynę.

Autor: Agata Przybylska – psycholog, psychodietetyk.

Agata Przybylska – absolwentka psychologii na Uniwersytecie im. Adama Mickiewicza, studentka dietetyki w Akademii Wychowania Fizycznego im. E. Piaseckiego.

Główne zainteresowania: psychologia kliniczna, psychodietetyka, psychologia osiągania celów, zaburzenia odżywiania.

Literatura:

  • Kozielecki J., Koncepcje psychologiczne człowieka. Wyd. X. Warszawa: Wydawnictwo Akademickie Żak, 2000
  • Pużyński S.,Wciórka J., Klasyfikacja zaburzeń psychicznych i zaburzeń zachowania w ICD-10. Opisy kliniczne i wskazówki diagnostyczne. Kraków: UWM Vesalius, 2007.
  • Rosenhan D., Seligman M., Psychopatologia, 1994.
  • Wciórka J., Miejsce lęku w psychopatologii. Postępy psychiatrii i neurologii, tom 3, zeszyt 1, 1994.