DATA: | KATEGORIA: psychoterapia | TAGI:

We współczesnym świecie ludzie przywiązują dużą wagę do tego, co jedzą. Od lat jednak w spożywaniu posiłków nie chodzi tylko o zaspokajanie głodu czy aspekt prozdrowotny, ale także o jego społeczne i psychologiczne funkcje. Istotne jest dla nas to, jak się czujemy przyrządzając i spożywając jedzenie, atmosfera, jaka temu towarzyszy, ludzie, którzy nam wówczas towarzyszą, sposób dzielenia się jedzeniem itp. Według Mennel i wsp. gotowanie jest zbiorem działań, stanowiącym istotny element kultury, wymagającym podziału pracy, wzajemnej współpracy oraz uwagi i cierpliwości. W zależności od kultury istnieją różne preferencje niektórych rodzajów żywności. Konkretne potrawy czy kontekst ich spożywania uruchamiają w nas także rozmaite stereotypy i opinie o jedzącym.

Ludzie wykorzystują pokarm do zasygnalizowania indywidualnej tożsamości, ale także do zaakcentowania przynależności do grupy. To, co wchodzi w skład powszedniego jadłospisu, oddziela nie tylko poszczególne kręgi etniczne, kulturowe czy wyznaniowe, ale także grupy bogate od ubogich, wykazuje różnicę między płciami, plemionami, klasami społecznymi, poglądami, subkulturami, tradycjami.

Pokarm może stanowić rodzaj zamiennika, za pomocą którego świadomie lub nieświadomie staramy się zaspokoić inne, niezwiązane z żywieniem potrzeby. Wicklung i Gollwitzer (1985) ustalili, że dobra pełnią funkcję kompensacyjną wtedy, gdy jednostka odczuwa rozbieżność między idealnym wyobrażeniem zachowań, wynikających z pełnienia określonej roli społecznej, a rzeczywistą zdolnością do jej wypełniania. Produkty żywnościowe są wykorzystywane jako środek kompensacji tych potrzeb, których nie można zaspokoić. Na przykład zakupy żywności luksusowej ponad rzeczywiste potrzeby mogą służyć kompensacji deficytów, odczuwanych na innych płaszczyznach związanych z codziennym funkcjonowaniem,

Żywność ponadto ma także głębokie znaczenie symboliczne. Umożliwia przekazywanie określonego znaczenia lub wartości zgodnie z pewnym, ustalonym w danej społeczności systemem znaczeń. Przykładem produktu o wysokim znaczeniu symbolicznym w naszej kulturze jest chleb. W religii chrześcijańskiej chleb reprezentuje ciało Chrystusa w sakramencie Komunii. Rodzaj chleba może mieć też charakter różnicujący – w przeszłości biały chleb najczęściej był wybierany przez bogatszej warstwy społecznej, podczas gdy ciemny był jedzony przez klasę niższą. Dziś wybór ten jest związany z osobistymi preferencjami i stylem życia (np. pieczywo pełnoziarniste jest uznawane za symbol dbałości o zdrowie).

Produkty żywnościowe zawierające ładunek symboliczny mogą być wykorzystywane jako czynnik integrujący daną grupę (np. potrawy lokalne utrwalają poczucie przynależności do danego regionu). Mogą być też kanałem komunikacji i wyrazem uczuć czy relacji wiążących ludźmi ze sobą. Niejednokrotnie nie doceniamy, jak istotnie silną pozycję zajmuje jedzenie w naszej kulturze i relacjach międzyludzkich. Warto zauważyć, że to przy posiłkach przyjmujemy gości, planujemy ważne rozmowy, posiłkiem wyrażamy wdzięczność i świętujemy wszystkie ważne okazje. Przyrządzenie posiłku oraz jego charakterystyka może być wyrazem miłości i troski o osobę, dla której jest on przygotowany.

Czynność jedzenia, poprzez oddziaływanie na funkcjonowanie mózgu, może także służyć nam do odczuwania chwilowej przyjemności (poprzez wydzielanie serotoniny), a więc jako doraźny czynnik poprawiający nastrój. Niektórzy sięgają po przekąski podczas przeżywania stresu lub smutku, aby doznać chwilowej ulgi i uczucia uspokojenia. Przegryzienie czegoś nieraz służy także zabiciu nudy lub ułatwieniu koncentracji uwagi podczas pracy intelektualnej. Nawyki oparte między innymi na tych mechanizmach mogą doprowadzić do nadmiernego spożycia żywności. Bardzo istotnym zagadnieniem jest fakt, że wiele współczesnych społeczeństw zmaga się z problemem otyłości jako rezultatem nadmiaru żywności i złych nawyków żywieniowych. Jest to związane po części z przynależnością do określonej klasy społecznej.

W USA najbardziej narażonymi na wystąpienie nadmiernej masy ciała są mieszkańcy ubogich dzielnic, którzy nie mają dostępu do żywności dobrej jakości, która jest droższa i ma krótszy okres przydatności do spożycia (Sulicki 2016). Guthman i DuPuis (2006), twierdzą zaś, że otyłość jest związana z napięciem między indywidualizmem, który sprzyjają wysokiej konsumpcji żywności, a rosnącym naciskiem społecznym na ograniczenie jedzenia.

Jedną z ich form ograniczania niezdrowych zachowań żywieniowych są kampanie społeczne promujące zdrowy styl życia i prawidłowe żywienie. Trzeba jednak zauważyć w odniesieniu do przytoczonych wcześniej wątków, że u podstaw tych mechanizmów nie zawsze musi stać niewystarczający poziom wiedzy na temat zdrowej, zbilansowanej diety. W przypadku, w którym nasz sposób odżywiania jest dla nas trudny do zrozumienia i skontrolowania, warto porozmawiać o takim zagadnieniu z odpowiednim psychologiem lub psychodietetykiem, który pomoże nam zrozumieć mechanizmy naszych zachowań żywieniowych oraz znaleźć odpowiednie sposoby, żeby je skutecznie zmodyfikować.

Zapraszamy na konsultacje w naszym ośrodku.

Agata Przybylska – absolwentka psychologii na Uniwersytecie im. Adama Mickiewicza, studentka dietetyki w Akademii Wychowania Fizycznego im. E. Piaseckiego.

Główne zainteresowania: psychologia kliniczna, psychodietetyka, psychologia osiągania celów, zaburzenia odżywiania.

Bibliografia:

  • Almerico G.M. (2014), Food and Identity: Food Studies, Cultural, and Personal Identity, “Journal of International Business and Cultural Studies”, Vol. 8.
  • Beardsworth A., Keil T. (1997), Sociology on the Menu: An Invitation to the Study of Food and Society, Routledge, London.
  • Domański H., Karpiński Z., Przybysz D., Straczuk J. (2015), Wzory jedzenia a struktura społeczna, Wydawnictwo Naukowe Scholar, Warszawa.
  • Dowler E. (2008), Food and Health Inequalities: The Challenge for Sustaining Just Consumption, “Local Environment”, No. 13(8).
  • Guthman J., DuPuis M. (2006), Embodying Neoliberalism: Economy, Culture and the Politics of Fat. “Environment and Planning D: Society and Space”, No. 24(3).