DATA: | KATEGORIA: praca

Wypalenie zawodowe można opisać jako stan, w którym wykonywana do tej pory praca przestaje być dla nas źródłem zadowolenia a zamiast tego coraz bardziej nas zniechęca i obciąża, powodując uczucie całościowego wyczerpania i spadek motywacji. Zjawisko to występuje najczęściej w zawodach charakteryzujących się nawiązywaniem dużej ilości kontaktów interpersonalnych np. w obszarze ochrony zdrowia, edukacji czy opieki społecznej. Coraz częściej jednak specjaliści przychylają do poglądu, że może ono wystąpić w każdym zawodzie.

W literaturze popularnej wypalenie zawodowe po raz pierwszy pojawiło się w 1961 r. w opowiadaniu Przypadek wypalenia zawodowego. Autor (Green) przedstawia w nim historię architekta, który, zmęczony pracą, porzuca swoje codzienne zajęcia i zamieszkuje w dżungli (Maslach i in. 2001). Na początku zjawisko wypalenia stanowiło w wielu środowiskach temat tabu – uznanie jego mechanizmów wiązałoby się bowiem z akceptacją faktu, że profesjonaliści czasem nie są w stanie sprostać przyjętym standardom, co zaburzałoby wizerunek ich samych oraz przedsiębiorstw. W 1974 r. pojęcie wypalenia pojawiło się w literaturze psychologicznej. Herbert Freudenberger, amerykański psychiatra, użył tego określenia w czasopiśmie Journal of Social Issue, opisując je jako stan wyczerpania jednostki, spowodowany nadmiernymi zadaniami stawianymi jej przez fizyczne lub społeczne środowisko pracy.

Autor artykułu przedstawiał grupę pełnych zapału ludzi, którzy pracowali jako wolontariusze w placówce dla osób uzależnionych od narkotyków. Była to bardzo wyczerpująca praca – pomimo idealistycznego nastawienia i szczerych chęci Freudenberger zaobserwował u nich stopniowy, lecz szybki spadek energii i zaangażowania. Autor postawił wówczas hipotezę, że przyczyną wypalenia tych osób było otrzymywanie za małej ilości nagród w stosunku do wkładanego w to ciężkie zajęcie wysiłku.

Zjawisko to w ciekawy sposób wyjaśnia trójwymiarowa teoria wypalenia C. Maslach. Według niej wypalenie zawodowe powinno być definiowane jako “zespół wyczerpania emocjonalnego, depersonalizacji i obniżonego poczucia dokonań osobistych, który może wystąpić u osób pracujących z innymi ludźmi w pewien określony sposób”. Następnie autorka charakteryzuje trzy elementy składowe wypalenia:

  • Wyczerpanie emocjonalne – przejawia się słabnącym zainteresowaniem pracą i obniżeniem aktywności zawodowej. Pojawiać się może drażliwość, uczucie pesymizmu i zniechęcenia a nawet chroniczne, fizyczne zmęczenie, zaburzenia żołądkowo-jelitowe, bezsenność, spadek odporności czy bóle głowy.
  • Depersonalizacja (odczłowieczenie, uprzedmiotowienie) – można ją opisać jako świadomą lub nieświadomą próbę zwiększenia psychicznego dystansu wobec osób wobec osób, z którymi musimy nawiązywać kontakty w czasie pracy. Symboliczne odebranie innym człowieczeństwa czy traktowanie kogoś w kategoriach “przypadku” umożliwia mniejsze emocjonalne zaangażowanie w kontakt z drugim człowiekiem, co stanowi formę ochrony przed dalszym eksploatowaniem poważnie uszczuplonych już zasobów emocjonalnych. Tendencje do depersonalizacji mogą się przejawiać uczuciem obojętności, powierzchownością w nawiązywaniu interakcji z innymi, tendencją do skracania czasu rozmów i formalizowania ich przebiegu a nawet do postaw agresywnych czy cynicznych wobec współpracowników lub klientów.
  • Obniżone poczucie dokonań osobistych – składowa ta polega na tendencji do postrzegania swojej pracy i jej efektów w negatywnym świetle. Może to skutkować nieumiejętnością do doceniania własnych kompetencji i osiągnięć, spadkiem wiary w siebie u możliwości do rozwiązywania problemów a także poczuciem niezrozumienia ze strony innych i ograniczoną możliwością dostosowywania się do zmiennych warunków otoczenia zawodowego i pracy. Skutkować może nawet tendencjami do słów lub zachowań agresywnych lub unikaniem pracy.

Jak temu zaradzić?

Zjawisku wypalenia zawodowego można przeciwdziałać. Szczególnie warto zapobiegać pojawieniu się jego przejawów, jeszcze zanim poczujemy się przeciążeni i zdemotywowani. W tym celu warto zadbać o tzw. work life balance, czyli równowagę pomiędzy życiem zawodowym i prywatnym. W tym celu istotne jest docenienie każdej istotnej płaszczyzny życia i znalezienie harmonii pomiędzy nimi. Należy zwrócić uwagę nie tylko na sposób pracy, ale także na higienę czasu wolnego. Ważna jest dbałość o dobry sen, aktywność fizyczną (najlepiej na świeżym powietrzu) a także znalezienie czasu dla rodziny i hobby. Podczas pracy dobrze jest zadbać o odpowiednią ilość godzin, które spędzamy przy biurku (praca powyżej 40 godzin tygodniowo prędzej prowadzi do wypalenia), wystarczającą liczbę przerw (zaleca się około 5-10 minutowe przerwy co godzinę pracy), warto też nie rezygnować z urlopów.
Aby zachować zapał i chęć do pracy, dobrze jest zapewnić sobie odpowiedni poziom wyzwań – zbyt łatwe zadania nużą nas podobnie jak te, które znacząco przekraczają nasze umiejętności. Istotne jest także świadome określenie sobie własnych celów i priorytetów – tego rodzaju hierarchia wartości może stanowić pomocny punkt odniesienia w okolicznościach natłoku zadań lub organizacyjnego chaosu. Umożliwi też zatrzymanie się i refleksję nas tym, co jest dla nas naprawdę ważne. Może czas na nowe decyzje i zmiany?

W przypadku, kiedy pomimo starań nie potrafimy uporać się z przejawami wyczerpania i spadku motywacji, lub kiedy warunki obiektywne nie pozwalają nam na zmianę naszego codziennego funkcjonowania zawodowego, warto jest zwrócić się po pomoc do profesjonalnego coacha lub psychologa. Specjalista w tej dziedzinie może okazać się pomocny w radzeniu sobie ze stresem, trudnymi emocjami pojawiającymi się w związku z pracą, niełatwymi kontaktami zawodowymi lub jasnym określeniu celów i poszukiwaniu nowych rozwiązań.

Agata Przybylska – absolwentka psychologii na Uniwersytecie im. Adama Mickiewicza, studentka dietetyki w Akademii Wychowania Fizycznego im. E. Piaseckiego.

Główne zainteresowania: psychologia kliniczna, psychodietetyka, psychologia osiągania celów, zaburzenia odżywiania.

Bibliografia:

  • Łoboda M. (1990). Czynniki stresogenne w organizacji [w:] Biela A. Stres w pracy zawodowej. Lublin, Wydawnictwo Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego.
  • Marek T. (2000). Stres i zmęczenie psychiczne w procesie pracy. Czasopismo Psychologiczne, 1-2, t. 6
  • Maslach C. (1994). Wypalenie się: utrata troski o człowieka [w:] Zimbardo P. G., Ruch F. L. Psychologia i życie. Warszawa, Wydawnictwo Naukowe PWN.
  • Maslach C., Schaufeli W. B., Leiter M. P. (2001) Job Burnout. Annual Review of Psychology.
  • Sęk H. (2000). Wypalenie zawodowe Przyczyny, mechanizmy, zapobieganie. Warszawa, Wydawnictwo Naukowe PWN.