DATA: | KATEGORIA: zdrowie

Wszyscy doświadczamy jakiegoś rodzaju bólu. Czasami będzie on związany z dolegliwościami psychicznymi (psychogenny), innym razem jest wynikiem somatycznych dolegliwości. Człowieka nie da się jednak w zupełności rozdzielić na dwie odrębne części – psychikę i ciało. Taki podział jest podziałem sztucznym – faktycznie bowiem człowiek stanowi jedną całość, w ramach której wszystkie sfery – w tym psychiczna i fizyczna wpływają na siebie wzajemnie. Podobnie jest w przypadku odczuwania bólu.

Zjawisko fizycznego bólu jest bardzo złożone i każdy doświadcza go indywidualnie. Nie chodzi tylko o to, że organizm każdego z nas jest inny, ale także o to, w jaki sposób przeżywamy sytuację fizycznego cierpienia – w jaki sposób je interpretujemy i w jaki sposób ono wpływa na nasze doświadczanie siebie, swojego fizycznego Ja i świata, który nas otacza.

Trochę biologii

Pomimo ważnej roli, jaką odgrywa rzeczywistość psychiczna w odczuwaniu bólu (o czym będziemy mówić dalej), nie można nie zaznaczyć fundamentalnej płaszczyzny, która odgrywa rolę w doświadczaniu bólu.

Pod względem fizjologicznym ból może być spowodowany:

  • Reakcją na bodziec bólowy wynikający z podrażnienia receptorów bólowych (nocyceptorów), znajdujących się w tkankach naszego ciała
  • Reakcją na bodziec zbyt intensywny (np. silny impuls świetlny lub zbyt duże natężenie hałasu)
  • Nadreaktywnością na zwykłe bodźce z powodu obniżenia progu pobudliwości nocyceptorów

Nasze ciało już od samego poczęcia stanowi niepowtarzalny organizm, który posiada swoją własną odporność i wrażliwość, w znacznej mierze uwarunkowaną genetycznie. Tzw. wrażliwość sensoryczna, związana w znacznej mierze z reaktywnością układu nerwowego odgrywa znaczącą rolę w różnicach pomiędzy ludźmi dotyczących intensywności, z jaką odbierają i odczuwają bodźce – może to dotyczyć bodźców przyjemnych (na przykład delikatnego dotyku) ale z drugiej strony także doświadczeń bólowych. Między innymi przez to jedna osoba, jeśli ukłuje się w palec, może odczuwać większy ból niż inna, która odniosła identyczne obrażenie.

Z ciała czy z głowy?

Czasami ból, który odczuwamy w ciele nie ma swojej przyczyny w chorobie somatycznej, lecz spowodowany dolegliwościami psychicznymi (ból psychogenny). Aby stwierdzić występowanie takich dolegliwości, w pierwszej kolejności lekarz musi stwierdzić brak występowania fizycznych przyczyn bólu (np. urazu, stanu chorobowego organizmu). Po wykluczeniu podłoża cielesnego, obserwację kieruje się w stronę przyczyn psychologicznych, które mogą stanowić przyczynę bólu. W celu diagnozy i leczenia takich problemów pacjenci współpracują najczęściej ze specjalistami zdrowia psychicznego – psychiatrą, psychologiem lub psychoterapeutą.

Dodatkowo warto wspomnieć, że istnieją niektóre zaburzenia psychologiczne, które mogą przejawiać się skargami na dolegliwości bólowe (pomimo braku przyczyny medycznej). Należą do nich m. in. hipochondria, zaburzenia dysmorficzne, zaburzenia nerwicowe. Nie znaczy to natomiast, że każde uwarunkowane psychologicznie dolegliwości fizyczne świadczą o zaburzeniu psychicznym – najczęściej wynikają one z nadmiernego stresu i emocjonalnego obciążenia, z którym staramy się sobie radzić w codziennym zyciu.

Sygnały na temat odczuwania bólu pomimo braku medycznej przyczyny nie powinny być ignorowane, ponieważ najczęściej są cenną informacją – dla zespołu terapeutycznego, bliskich czy też samego cierpiącego – o tym, że jakaś sfera jego funkcjonowania potrzebuje zrozumienia i pomocy. Ponadto, ból najczęściej związany jest z dodatkowym, wtórnym cierpieniem psychicznym, ponieważ powoduje dyskomfort i obniża jakość życia. Na skutek odczuwanych dolegliwości możemy doświadczać strach, smutek, przygnębienie lub czuć się zdezorientowani (szczególnie w przypadku, gdy dany objaw pojawia się po raz pierwszy).

Dodatkowo warto wiedzieć, że niektóre stany lub okoliczności mogą zmieniać naszą wrażliwość na ból. Na przykład w przypadku zmęczenia lub obniżonego nastroju bóle mogą ulegać nasileniu, przyczyniając się do dodatkowego pogorszenia samopoczucia. Stąd też zjawisko bólu jest nie tylko doświadczeniem fizycznym, ale także psychicznym.

Istotnym zjawiskiem jest również tzw. antycypacja bólu. Niektóre sytuacje, w których konfrontujemy się ze znacznym cierpieniem (na przykład w postaci objawów poważnej choroby somatycznej), mogą spowodować głęboki lęk przed powtórzeniem się objawu. W takich okolicznościach niejednokrotnie sam lęk przed powtórzeniem się bólu staje się bardziej paraliżujący od rzeczywiście występujących dolegliwości.

Etapy bólu

Szczególnie w przypadku bólu przewlekłego, można mówić o bólu jako o procesie, który składa się z następujących po sobie etapów:

  • Etap I – doznanie cielesne (bodziec wywołujący ból)
  • Etap II – odpowiedź (reakcja) na bodziec, czyli wystąpienie doświadczenia bólowego, połączonego odczuciem przykrości (prosta reakcja)
  • Etap III – cierpienie (reakcja bardziej złożona) – związany nie tylko z doświadczeniem bólu i przykrości, ale całego szeregu reakcji emocjonalnych (lęku, złości, smutku itp.)
  • Etap IV – zachowania, które prezentuje osoba doświadczająca bólu – zewnętrzna ekspresja odczuwanego cierpienia, sposób, w jaki ból wpływa na funkcjonowanie osoby.

Radzenie sobie z bólem

Pierwszym krokiem w leczeniu bólu jest zawsze próba zdiagnozowania i wyleczenia jego przyczyny – zarówno w przypadku bólu o podłożu somatycznym, jak i bólu psychogennego. Zdarza się jednak zjawisko bólu przewlekłego, w przypadku którego osoba cierpiąca nie może pozbyć się zupełnie przyczyny (np. w niektórych chorobach przewlekłych). W obu tych okolicznościach stosować można dodatkowe techniki, które pomagają złagodzić doświadczanie bólu. Do najprostszych (choć jednocześnie skutecznych) metod należy m. in. kontrola oddechu, techniki medytacyjne oraz ćwiczenia relaksacyjne. Czasami doświadczenie bólu przewlekłego przyczynia się do znacznego pogorszenia samopoczucia pacjenta, a w konsekwencji m. in. do wycofania się z codziennych czynności, kontaktów społecznych i przyczynia się do pojawiania się objawów depresji. W takim przypadku oprócz terapii bólu pomocna staje się psychoterapia i  farmakoterapia pod kątem leczenia depresji.

Link do oferty psychoterapii w naszym Ośrodku:

https://www.terapiapoznan.pl/psychoterapia-indywidualna/

Agata Przybylska – absolwentka psychologii na Uniwersytecie im. Adama Mickiewicza, studentka dietetyki w Akademii Wychowania Fizycznego im. E. Piaseckiego.

Główne zainteresowania: psychologia kliniczna, psychodietetyka, psychologia osiągania celów, zaburzenia odżywiania.

Literatura:

  • Bonica, J.J. (1992). Anatomic and physiologie basis of noception and pain. W: J.J. Bonica (red.), The management of pain (28-53). Philadelphia, USA: Lea and Febiger.
  • Bruce, B., Hooten, W. M. (2009). Jak radzić sobie z bólem przewlekłym. Warszawa: Wydawnictwo Lekarskie PZWL.
  • Czernikiewicz, A. (2002). Ból psychogenny. Nowa Medycyna, 5, 7-9.
  • Domżał, T. M. (1996). Ból – podstawowy objaw w medycynie. Warszawa: Wydawnictwo Lekarskie PZWL.